Toen internet een voordeur kreeg

In het kort

Voor wie is dit belangrijk?

Voor iedereen die werkt met media, platforms, hosting, communities, publieke informatie of digitale rechten. Ook voor makers die hun werk op andermans infrastructuur zetten.

De aflevering

Op 17 september 1995 zond VPRO WEB een reportage uit over de inval bij XS4ALL. De inval zelf was twaalf dagen eerder, op 5 september. In de uitzending staat Bob Fosko voor het gebouw aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam. Binnen waren politie, een gerechtsdeurwaarder, een advocaat, een slotenmaker en vertegenwoordigers van Scientology geweest.

Dat beeld doet iets.

Internet was in 1995 nog makkelijk voor te stellen als een vrije, rommelige ruimte. Nieuwsgroepen, homepages, providers, hackers, idealisten, kunstenaars, vroege ondernemers. Een plek waar informatie zich gedroeg als rook. Moeilijk vast te pakken. Moeilijk tegen te houden.

En dan staat er ineens iemand voor de deur.

De aflevering maakt internet fysiek. Er zijn kamers. Er zijn kabels. Er zijn machines. Er is systeembeheer. Er zijn serienummers. Een netwerk dat in de taal van die tijd nog vaak cyberspace heette, blijkt gewoon een adres te hebben.

Het conflict

De aanleiding was het Fishman Affidavit. Dat document kwam uit een Amerikaanse rechtszaak rond Scientology en bevatte materiaal waarop Scientology auteursrecht claimde. In Nederland stond het op een homepage van een gebruiker van XS4ALL. Scientology vond dat de provider moest ingrijpen.

Daarmee kwam een nieuwe juridische categorie in beeld. Een provider leek soms op een uitgever, soms op een postbode, soms op een telefoonmaatschappij en soms op een verhuurder van elektronische ruimte. Geen van die vergelijkingen paste echt. Internet moest juridisch nog worden uitgevonden.

In de uitzending zegt jurist Bernt Hugenholtz, toen verbonden aan het Amsterdamse informatierecht, dat oude analogieën tekortschieten. Die gedachte draagt de aflevering.

Auteursrecht en censuur

Wat deze zaak zo scherp maakt, is dat beide kanten een punt hadden dat niet zomaar weg te wuiven was.

Auteursrecht is niet onzin. Makers, schrijvers, muzikanten, fotografen, programmeurs en uitgevers hebben bescherming nodig. Zonder rechten wordt het makkelijk om werk te gebruiken zonder toestemming, betaling of erkenning.

Maar auteursrecht kan ook worden gebruikt om informatie weg te houden. In deze zaak was dat precies de beschuldiging aan Scientology: dat een juridisch instrument werd ingezet om kritiek en openbaar geworden materiaal uit circulatie te krijgen.

Die spanning is nooit verdwenen. Ze zit in discussies over notice-and-takedown, lekken, archieven, screenshots, platformregels, zoekresultaten, trainingdata, memes, uploads en hyperlinks. De woorden veranderen. Het patroon blijft herkenbaar: er verschijnt informatie, iemand wil haar weg hebben en de druk komt terecht bij de tussenpersoon.

De provider als grenswachter

XS4ALL verdedigde een positie die in de vroege internetcultuur diep zat: een provider moet niet alles controleren wat gebruikers doen. Als providers vooraf aansprakelijk worden voor alle inhoud, gaan ze uit angst voor claims bepalen wat burgers durven publiceren.

De uitzending laat zien hoe snel die druk concreet wordt. Een homepage van een gebruiker wordt een probleem voor het bedrijf dat de serverruimte beheert. Een claim wordt een bezoek. Cyberspace blijkt juridisch terrein.

Je kunt de lijn doortrekken naar nu zonder hem te forceren. Platforms, hostingbedrijven, appstores, betalingsverwerkers, zoekmachines, sociale netwerken, cloudbedrijven en modelaanbieders zitten allemaal op plekken waar informatie, geld, identiteit en bereik doorheen gaan. Ze noemen zichzelf graag infrastructuur wanneer dat goed uitkomt. Zodra er maatschappelijke schade ontstaat, vraagt de buitenwereld om redactie, toezicht of ingrijpen.

Te weinig ingrijpen kan schade laten voortbestaan. Te veel ingrijpen maakt private bedrijven tot scheidsrechter van het publieke gesprek. XS4ALL zat vroeg in die spanning.

Wat er later gebeurde

De zaak bleef lang doorlopen. In latere procedures stonden onder anderen XS4ALL en schrijfster Karin Spaink tegenover Scientology. In december 2005 kwam er een einde aan de juridische strijd toen de Hoge Raad het cassatieberoep verwierp. XS4ALL en Spaink wonnen. Vrijheid van meningsuiting woog in die context zwaarder dan de auteursrechtelijke claims.

Dat einde maakt de oude WEB-aflevering interessanter. De uitzending kijkt naar de zaak terwijl niemand nog weet hoe de regels zullen landen. Je ziet mensen hardop zoeken. De jurist zoekt categorieën. De vertegenwoordiger van Scientology blijft bij copyright. Internetters reageren door het materiaal juist breder te verspreiden.

Het is de Streisand-effect-les voordat dat woord normaal werd.

Proberen informatie weg te drukken kan haar zichtbaarder maken.

Nu

De voordeur van internet is sindsdien groter geworden.

Vroeger kon je nog naar een providerkantoor wijzen. Nu zitten de deuren verspreid over datacenters, platforms, appstores, betaalproviders, DNS-beheerders, hostingbedrijven, advertentienetwerken en cloudcontracten. De macht is minder zichtbaar geworden, niet minder echt.

Voor Handpicked is de geschiedenis van XS4ALL sterk. De verschuiving eronder is misschien nog bruikbaarder: internet ging van vrije ruimte naar stapel afhankelijkheden.

Wie publiceert, bouwt zelden op eigen grond.

Je nieuwsbrief, video, community, winkel, app, archief en zichtbaarheid leunen bijna altijd op andermans infrastructuur. Meestal merk je dat niet. Tot iemand klaagt. Tot een account dichtgaat. Tot een betaling wordt tegengehouden. Tot een hostingpartij nerveus wordt. Tot een regel verandert.

Dan krijgt het netwerk weer een voordeur.

Wat bleef

De XS4ALL-aflevering laat zien dat digitale vrijheid ook buiten de techniek wordt beslist.

Vrijheid hangt aan eigendom, contracten, rechtszaken, mensen die nee durven zeggen, journalisten die blijven kijken, juristen die nieuwe categorieën maken en gebruikers die weigeren te doen alsof infrastructuur neutraal is.

Dit is geen nostalgisch verhaal over heldhaftige providers en de goede oude internetjaren. Ook toen was het rommelig. Ook toen waren er belangen, claims en machtsspelletjes.

Er zat wel iets scherps in die vroege internetcultuur: het besef dat toegang verdedigd moest worden. Een provider was niet zomaar een doorgeefluik. Een technische tussenpersoon kon een politieke actor worden, ook als hij daar niet om had gevraagd.

Die les is niet oud.

Ze is alleen verhuisd.

Bronnen en checks

Vraagtekens bij publicatie

Still uit WEB-aflevering De inval bij XS4ALL Bekijk bij VPRO

Originele WEB-aflevering

De inval bij XS4ALL

VPRO WEB, 17 september 1995. De aflevering staat op het VPRO-overzicht met speler.

Thumbnail via VPRO/NPO